Query Club z Tredegar – półtajny klub dyskusyjny górników, który ukształtował Aneurina Bevana, twórcę NHS

Zimą 1921 r. w kawiarni w Tredegar, niewielkim robotniczym mieście w hrabstwie Blaenau Gwent w południowej Walii, spotkała się grupa młodych mężczyzn, w większości górników. Tak powstał Query Club – półtajne stowarzyszenie, które zaczęło od dyskusji o ideach socjalistycznych, a skończyło jako siła zmieniająca miasto, a później cały kraj. Jak przypomina nadawca publiczny BBC, jednym z członków klubu był Aneurin Bevan, który dwie dekady później jako minister zdrowia i mieszkalnictwa stworzył publiczną służbę zdrowia NHS.

Niedawno ujawniono, że brytyjski kontrwywiad MI5 obserwował Bevana mniej więcej od tamtego czasu przez 20 lat, uważając go za radykalnego lewicowca powiązanego z prominentnymi komunistami.

Miasto w rękach kopalni

W latach 20. Tredegar przypominało wiele miast południowej Walii. Prywatne kopalnie i huty trzymały robotników w garści, a właściciele i zarządcy mieli silną pozycję w lokalnych instytucjach, takich jak rada miasta czy zarząd szpitala. Bevan, syn górnika, sam pracował pod ziemią i dobrze wiedział, jak niewielki wpływ mają zwykli ludzie na swoje warunki pracy i życia.

Członkowie Query Club doszli do wniosku, że jeśli chcą coś zmienić, muszą być tam, gdzie zapadają decyzje. Jak wyjaśnia dr Nye Davies, wykładowca Uniwersytetu w Cardiff i autor książek o Bevanie, klub postanowił wprowadzić socjalistów do każdego komitetu, zarządu i instytucji, która miała jakikolwiek wpływ na życie miasta.

Kasa chorych jako zalążek NHS

Jedną z czołowych postaci klubu był Walter Conway – jedyny członek po trzydziestce, sierota wychowany w przytułku, gdzie nauczono go czytać i pisać. W 1915 r. pokonał 50 kandydatów i został sekretarzem stowarzyszenia Tredegar Medical Aid Society, które robotnicy finansowali z niewielkich potrąceń z pensji, by pokrywać koszty leczenia. Za jego kierownictwa liczba członków wzrosła z 5 000 do 20 000 w chwili jego śmierci w 1933 r., co oznaczało 95 procent mieszkańców miasta. Mieli oni dostęp do lekarzy, pielęgniarek, dentystów i szpitali, a z czasem przyjęto także żony, dzieci i osoby spoza górnictwa.

Query Club zajął się z kolei władzą w mieście. Najważniejsze instytucje – rada miasta, zarząd szpitala, klub robotniczy, a nawet sama kasa chorych – były zdominowane przez ludzi związanych z firmą Tredegar Iron and Coal Company. W 1922 r. klub wystawił Bevana w wyborach do rady miasta, a w 1929 r. na 16 radnych dziesięciu pochodziło z Partii Pracy, w tym pięciu z Query Club.

Odznaka ze znakiem zapytania

John Morgan, radny z Tredegar i krewny jednego z 20 członków klubu, bada jego historię. Jak opowiada, członkowie nosili odznakę ze znakiem zapytania, a pytani o jej znaczenie odpowiadali tylko, że „to pytanie”. Klub był bardzo wybiórczy – kandydaci przechodzili serię sprawdzianów i rozmów, a o tym, co działo się na spotkaniach, nie wolno było mówić.

Gdybym wtedy wiedział to, co wiem teraz, spędziłbym z wujkiem całe godziny na rozmowach o Query Club, bo to, co oni robili… to byli radykałowie – mówi John Morgan.

Bevan trafił później do rady hrabstwa w Newport, a w 1929 r. został posłem z okręgu Ebbw Vale i szybko zasłynął w Westminsterze jako świetny mówca. Zdaniem dr. Daviesa debaty w Query Club pomogły ukształtować jego umiejętności oratorskie. Bevan pozostał posłem aż do śmierci na raka w 1960 r. Budynek dawnej kasy chorych mieści dziś centrum dziedzictwa Tredegar Medical Aid Society Heritage Centre z salą poświęconą Query Club. Na jego ścianie widnieją przypisywane Bevanowi słowa z 1948 r. „Ztredegaryzujemy was” – według dr. Daviesa najpewniej apokryficzne, ale dobrze oddające, że to tredegarska kasa chorych była fundamentem NHS.